روزگاری «برده داری» به عنوان یک ارزش آن چنان در تمامی جنبه های زندگی انسان و شئونات اخلاقی، فرهنگی و اقتصادی جامعه انسانی رسوخ کرده بود که انکار آن غیرممکن به نظر می رسید، ولی در فراز و نشیب حرکت بشر به سوی تکریم انسان و پذیرش حقوق ‎بشر، به تدریج این سنت غلط نه تنها به یک عمل غیرقانونی تبدیل شد، بلکه جامعه جهانی در سایه حقوق بین الملل «حق به بردگی کشیده نشدن» را در بالاترین سطوح قواعد بین المللی مستقر در عرف بین المللی و معاهدات بین المللی حقوق بشری پذیرفت و این درحالی است که امروزه جرم مرکبی با عنوان «قاچاق انسان» در جوامع بشری شایع شده که به عنوان نوع مدرنی از برده داری نظر محافل حقوقی بین المللی را به خود جلب کرده است، چراکه در این چارچوب انسان ها همچون کالایی که فاقد موضوعیت حقوقی هستند، شمرده می شوند و به سخن دیگر بردگانی بیش نیستند. این جنایت بین المللی که بیشتر در خصوص زنان و کودکان اعمال می شود، به یکی از معضلات جامعه جهانی تبدیل شده است. در این میان، برای تبیین مسئله چالشی برده داری در اندیشه اسلامی، تلاش شده است تا در خلال مباحث ارائه شده، دیدگاه اسلام شیعی در خصوص مسائل مطرح شده تحلیل و بررسی شود.

مباحث مربوط به بردگی و برده داری یکی از مقوله های اصلی حقوق بشر در هر فرهنگ و تمدنی است. ذکر نام بردگان در قدیمی ترین حماسه ها و اساطیر دنیا شاهدی بر دیرپایی آن می باشد. شاهنامه فردوسی به عنوان یکی از شاهکارهای حماسی و بزرگ دنیا، در این باره نمونه معتبری است. در این پژوهش سعی بر این بوده با بررسی شاهنامه و تحلیل ابیات آن و هم چنین با مراجعه به تواریخ و کتب مرتبط با دوران باستان و پیش از اسلام، تصویری از جایگاه اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حقوقی آنان ترسیم گردد. حضور بردگان یعنی همان کودکان، زنان و مردانی که بنا به دلایل گوناگون آزادیشان سلب شده و در خدمت مخدومان قرار گرفته اند، در جای جای شاهنامه مشهود است و هر چه از آغاز کتاب فاصله می گیریم، بر تعداد آن ها افزوده می شود. با توجه به شواهد و قرائنی که حکیم فردوسی به دست می دهد، آنان از وضع مناسبی برخوردار بوده اند. شاهنامه داستان شاهان است، بنابراین بردگانی که در دربارها خدمت می کنند، مد نظر هستند و از وضع آنان در بین قشرهای عادی جامعه اطلاعات چندانی در این کتاب وجود ندارد.

از نیمه دوم قرن هفدهم و در سراسر قرن هجدهم بیشترین حجم تجارت برده متعلق به انگلستان بود. در سال 1807 م دو مجلس عوام و لردها قانون لغو تجارت برده را به تصویب رساندند. پژوهشگران برده داری در خصوص پایان بخشیدن به تجارت برده عوامل متعددی را بیان کرده اند. در این مقاله، نقش کویکرهای پروتستان ضد جنگ و برده داری با اهمیتی خاص بررسی شده است. در بیست سال منتهی به تصویب قانون لغو تجارت برده که شرایط اجتماعی و بین المللی فراهم، و بریتانیا درگیر جنگ با فرانسه بود، کویکرها به عنوان پیشگامان اصلی با بهره گیری از ارتباطات وسیع اجتماعی، رهبری فکری جنبش ضد بردگی را در اختیار داشتند. این نوشتار در صدد پاسخ به این پرسش است که چرا و چگونه کویکرها و نه متفکران عصر روشنگری، در چنین جایگاهی از رهبری جنبش ضد برده داری قرار گرفتند. به نظر می رسد که عوامل تعیین کننده هر جنبش اجتماعی، کنشگران، ارتباطات و شرایط مساعد اجتماعی و سیاسی هستند و جنبش ضد بردگی و گسترش آن در بریتانیا نیز حاصل این عوامل اساسی بود.

تاجران یهودی در ایرانِ قرون نخستین اسلامی، بیشتر به تجارت برده شهرت داشتند. همچنین جغرافیانویسان قرون نخستین، از گروهی تجار یهودی به نام راذانی ها نام می برند که به نقاط مختلف سفر می کردند و به تجارت برده مشغول بودند. آنها بردگان را از اروپا به سمت بیزانس و از آن طریق، به جهان اسلام حمل کردند و باعث رشد و ترقی این تجارت، در این دورۀ تاریخی شدند. به نظر می رسد جنگ های مختلف در اروپا و آسیا که به اسارت مردم از دو طرف در طی این جنگ ها منجر می شد، بر مسئلۀ تجارت برده، تأثیرگذار بوده است و تاجران یهود با خرید و فروش این اسرا، سهم زیادی در گسترش این تجارت داشته اند. در هر حال، به رغم رونق تجارت برده در دورۀ بحث شده، این موضوع بازتاب زیادی در منابع تاریخی این دوره نداشته و حتی در پژوهش های جدید نیز، کمتر بررسی شده است؛ بنابراین پژوهش حاضر درصدد است تا با استفاده از منابع قدیم و مرتبط و به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی، نقش تاجران یهودی را در تجارت برده در ایران قرون نخستین اسلامی تا پایان سدۀ چهارم هجری مطالعه کند. برای این منظور، تلاش خواهد شد تا با استفاده از شیوۀ مطالعات تاریخی، داده های تاریخی از منابع کتابخانه ای گردآوری و دسته بندی و درنهایت یافته های پژوهش، بیان شود.

اسلام از بدو ظهور، با قشر عظیمی از بردگان در جامعه روبرو بود؛ همچنین قوانین و عرف هایی که در واقع به مصادر بردگی و به تبع آن ازدیاد بردگان دامن می زدند. صدور حکم انقلابی و آنی حرمت بردگی در اسلام، می توانست مولد یک بحران عظیم اجتماعی باشد که پتانسیل آن را داشت که شالوده ی اجتماع را به هم بریزد. این مقاله، با روش پژوهش توصیفی و تحلیلی و استفاده از منابع تفسیری موضع قرآن در رابطه با "بردگی موجود" و "مصادر بردگی" را واکاوی نموده است. سوال اصلی پژوهش این است که قرآن چه شیوه های برای مقابله با برده داری به عنوان نمادی از استکبار ورزیدن به کاربرده است؟ به عبارت بهتر نظر قرآن در مورد برده داری ایجابی است یا سلبی؟ فرضیه پژوهش بر این مبنا است که قرآن نگاه سلبی به نظام برده داری داشته و در راستای مبارزه با استکبار و حمایت از مستضعفین در جهت ریشه کنی آن با روشی منحصربه فرد برآمده است.یافته مقاله نشان می دهد که سیاست قرآن از یک طرف، آزاد کردن بردگان از درون و القای اعتماد به نفس و کرامت به آنان بوده و از سوی دیگر، چشم انداز "تحریر" را برای بردگان ترسیم نموده است. قرآن جهت نیل به هدف تحریر بردگان، سیاست زمان بر و تدریجی ارائه داده است. مالکان را به آزاد کردن بردگان در صورت فراهم آمدن شرایط، ملزم نموده و دستورالعمل های اخلاقی را برای تعامل با بردگانی که شرایط آزادی را ندارند، وضع کرده است. در رابطه با مصادر و سرچشمه های بردگی نیز خشکاندن این سرچشمه ها را هدف قرار داده است.